Ijtimoiy tarmoqlar nega bunchalik tortadi?
So‘nggi yillarda ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri kazinolar, opioidlar va sigaretalar bilan qiyoslanmoqda. Mutaxassislar orasida ortiqcha foydalanish va haqiqiy qaramlik o‘rtasidagi chegara borasida bahslar mavjud bo‘lsa-da, ko‘plab odamlar Instagram, TikTok va Snapchat kabi platformalardan uzoqlasha olmasligini tan oladi.
Bu platformalarni yaratgan kompaniyalar foydalanuvchini imkon qadar uzoqroq ushlab turishdan manfaatdor. Sababi oddiy — ko‘proq vaqt demak, ko‘proq reklama va milliardlab daromad. Cheksiz lenta, qisqa videolardan keladigan “dopamin zarbasi”, layklar va ijobiy fikrlar beradigan tasdiq hissi qarshilikni qiyinlashtiradi.
Kattalar ham xavf ostidami?
Ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik bo‘yicha xavotirlar ko‘pincha bolalar va o‘smirlarga qaratilgan. Ammo mutaxassislar kattalar ham kundalik hayotiga ta’sir qiladigan darajada ortiqcha foydalanishga moyil ekanini ta’kidlaydi.
Stenford universiteti Tibbiyot maktabi mutaxassisi, psixiatr doktor Anna Lembke qaramlikni “zararga qaramay majburiy foydalanishni davom ettirish” deb tariflaydi. Uning fikricha, ijtimoiy tarmoqlarni o‘ziga tortuvchi jihat — 24/7 cheksiz va to‘siqsiz kirish imkoniyatidir.
Bu haqiqatan ham qaramlikmi?
Ayrim tadqiqotchilar “qaramlik” atamasi og‘ir foydalanishni ifodalash uchun to‘g‘ri emasligini aytadi. Ularning fikricha, haqiqiy qaramlik kuchli, nazorat qilib bo‘lmaydigan istak va foydalanishni to‘xtatganda yuzaga keladigan noqulaylik belgilarini o‘z ichiga olishi kerak.
Hozircha ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik Ruhiy kasalliklar diagnostik qo‘llanmasida rasmiy tashxis sifatida tan olinmagan. Sabablardan biri — aniq mezonlar bo‘yicha umumiy kelishuv yo‘qligi va muammoli foydalanishda boshqa ruhiy omillar ham rol o‘ynashi mumkinligidir.
Shunga qaramay, mutaxassislar ortiqcha foydalanish zararli bo‘lishi mumkinligini inkor etmaydi. Baylor Tibbiyot kollejidan doktor Laurel Williamsning aytishicha, asosiy savol — inson o‘zi foydalanayotgan vaqt va undan keyingi hissiy holatini qanday baholaydi.
Qanday belgilar ogohlantiradi?
Agar ijtimoiy tarmoqlar sababli ish, o‘qish, uy yumushlari yoki yaqinlar bilan vaqt o‘tkazish ortga surilsa, bu muammoli foydalanishdan dalolat berishi mumkin. Foydalanishni kamaytirishga urinish, lekin buning uddasidan chiqa olmaslik ham ogohlantiruvchi belgidir.
Shuningdek, har safar platformani tark etgach o‘zingizni charchagan, tushkun, xavotirli yoki jahldor his qilsangiz, bu ham sog‘lom foydalanish emasligini ko‘rsatadi. Melbourne universiteti professori Ofir Turel ta’kidlashicha, atama bo‘yicha kelishuv yo‘q, ammo muammo mavjudligi aniq.
Foydalanishni kamaytirishning yengil usullari qanday?
Mutaxassislar avvalo ijtimoiy tarmoqlar qanday ishlashini tushunishni tavsiya qiladi. Algoritmlar va reklama mexanizmlari foydalanuvchini ushlab turishga mo‘ljallangan. Shu bois ko‘rilayotgan har bir ma’lumotni tanqidiy baholash muhim.
Amaliy choralar sifatida ilova joylashuvini o‘zgartirish, bildirishnomalarni o‘chirish, telefonni yotoqxonaga olib kirmaslik kabi kichik o‘zgarishlar yordam berishi mumkin. iPhone va Android qurilmalarida ekran vaqtini cheklash funksiyalari mavjud, biroq ularni chetlab o‘tish ham oson.
Kuchliroq choralar kerak bo‘lsa-chi?
Ba’zi foydalanuvchilar telefonni kulrang rejimga o‘tkazish orqali jozibadorlikni kamaytiradi. Yana boshqalar oddiyroq, tugmali telefonlarga o‘tishni tanlaydi. Maxsus qurilmalar — bloklovchi teglar yoki telefon qutilari — ilovalarga kirishda qo‘shimcha to‘siq yaratadi.
Zarurat tug‘ilganda telefonni butunlay qulflab qo‘yish ham mumkin. Bunday vositalar dastlab o‘smirlar uchun mo‘ljallangan bo‘lsa-da, kattalar ham undan foydalanishi mumkin.
Qachon tashqi yordam kerak bo‘ladi?
Agar barcha choralar samara bermasa, muammoning ildizini chuqurroq izlash lozim. Ba’zan ijtimoiy tarmoqlarga ortiqcha bog‘lanish xavotir, yolg‘izlik, tushkunlik yoki past o‘zini baholash kabi holatlarning belgisi bo‘lishi mumkin.
Bunday vaziyatda psixologik maslahat yoki terapiya foydali bo‘lishi ehtimoli yuqori. Mutaxassislar, shuningdek, do‘stlar bilan birgalikda “telefonsiz hududlar” yaratishni tavsiya qiladi.
Ushbu maqola AP News manbasi asosida qayta ishlangan.