Gazeta Markaziy bank ma’lumotlariga tayanib, naqd pul bekor qilingandan keyin AYoQShlarda (avtomobil yoqilg‘i quyish shoxobchalari) amalga oshirilgan birinchi kunlik ko‘rsatkichlarni e’lon qildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, atigi bir kun ichida tushum 50% ga oshgan.
Nega tushum oshdi, holbuki hech narsa o‘zgarmadi?
Benzin narxlari o‘zgarmadi, yangi AYoQShlar ochilmadi va haydovchilar soni ham ortmadi. Shunga qaramay, 2-aprel kuni tushum 152,6 mlrd so‘mni tashkil etdi. Bu mart oyidagi o‘rtacha kunlik ko‘rsatkich (102,6 mlrd so‘m)dan 1,5 barobar ko‘p.
1-aprel, ya’ni islohotning birinchi kunida esa 9% pasayish kuzatilib, tushum 93,2 mlrd so‘mni tashkil etdi. Bu esa ayrim haydovchilar yangi tizimga tayyor bo‘lmaganini ko‘rsatadi.
Oldin yashirin qolgan tushum qayerdan paydo bo‘ldi?
Asosiy sabab — daromadlarning to‘liq rasmiylashtirilishi. Avval ayrim tushumlar kassadan tashqarida qolishi mumkin edi. Endi esa barcha to‘lovlar faqat naqd pulsiz amalga oshirilgani uchun har bir operatsiya qayd etilmoqda.
Soliq qo‘mitasi ham bu islohotning maqsadi aynan “yashirin iqtisodiyot”ni qisqartirish ekanini ta’kidlagan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, aniqlangan qo‘shimcha tushum oyiga taxminan 600 mlrd so‘m yoki yiliga 7,2 trln so‘mni tashkil etadi.
Qaysi to‘lov usullari yetakchi bo‘ldi?
2-aprel kuni barcha tushumning 90% qismi oddiy bank kartalari orqali amalga oshirildi — 138,6 mlrd so‘m. Qolgan qismi quyidagicha taqsimlandi:
- QR-kodlar — 7,7 mlrd so‘m
- Uzcard Momentum kartalari — 3,6 mlrd so‘m
- Yoqilg‘i kartalari (Paynet + ATTO) — 2,5 mlrd so‘m
Aslida, POS-terminallar avvaldan mavjud edi. Ammo naqd to‘lov imkoniyati sabab ayrim operatsiyalar tizimdan tashqarida qolgan.
Komissiyalar qancha bo‘ldi?
2-aprel kuni umumiy komissiya xarajatlari taxminan 360 mln so‘mni tashkil etdi:
- Bank kartalari (0,2%) — ~277 mln so‘m
- QR-kodlar (~0,65%) — ~50 mln so‘m
- Momentum kartalar — ~7 mln so‘m
- Yoqilg‘i kartalari — ~25 mln so‘m (aksiya bo‘yicha 1%)
Taqqoslash uchun, mart oyida kunlik komissiyalar atigi 86 mln so‘m edi. Demak, kuniga qo‘shimcha 270 mln so‘m yoki oyiga taxminan 8 mlrd so‘m ortiqcha xarajat yuzaga kelgan.
Kim asosiy foyda ko‘rdi?
Eng katta foyda banklar, to‘lov tizimlari va davlatga tegishli bo‘ldi. Har bir tranzaksiya uchun banklar komissiya oladi, Click va Payme kabi xizmatlar esa ilova orqali to‘lovlardan 1% gacha daromad qiladi.
UzCard, Humo, Paynet va ATTO tizimlari ham o‘z xizmatlari orqali qo‘shimcha foyda ko‘rmoqda.
Davlat nimaga ega bo‘ldi?
Eng katta natijalardan biri — soliq tushumlarining oshishi. Hisoblarga ko‘ra, endi har kuni qo‘shimcha 5 mlrd so‘m QQS yig‘ilmoqda.
Bozor uchun bu qancha turadi?
Qo‘shimcha komissiyalar oyiga taxminan 8 mlrd so‘mni tashkil etadi (taxminan $650 ming), yiliga esa deyarli $8 mln ga yetadi. 15-apreldan keyin ayrim komissiyalar oshishi bilan bu raqam yanada kattalashadi.
Natijada, ilgari haydovchilar yoki AYoQShlarda qolgan mablag‘lar endi banklar, to‘lov tizimlari va davlat o‘rtasida taqsimlanmoqda.