Umumiy vaziyat
Eronda bir necha kundan buyon davom etayotgan ommaviy norozilik namoyishlari qurbonlar va ommaviy hibsga olishlar bilan kechmoqda. Radio Ozodlikning Eron xizmati — Radio Farda ma’lumotiga ko‘ra, namoyishlarni bostirish jarayonida kamida olti kishi halok bo‘lgan, o‘nlab odamlar jarohat olgan va ko‘plab fuqarolar qo‘lga olingan.
Noroziliklarning sabablari
Namoyishlar beshinchi kundirki mamlakatning bir qancha hududlarini qamrab olgan. Ularning asosiy sababi — og‘ir iqtisodiy inqiroz: inflyatsiya darajasi 52 foizga yetgan, milliy valyuta — eron riali keskin qadrsizlangan. Norasmiy bozorlarda 1 AQSh dollari taxminan 1,4 million rialga baholanmoqda.
Dastlabki namoyishlar
Noroziliklar 28 dekabr kuni Tehrondagi asosiy bozorda savdogarlar do‘konlarini yopib, ko‘chalarga chiqishi bilan boshlangan. Oradan bir kun o‘tib, Markaziy bank rahbari Muhammad Farzin iste’foga chiqdi, hukumat esa favqulodda yig‘ilishlar o‘tkazdi.
Hokimiyatning munosabati
Eron prezidenti Mas’ud Pezeshkiyon fuqarolarning “qonuniy talablarini” tan olishini bildirdi va iqtisodiy vaziyatni yumshatish bo‘yicha choralar ko‘rilishini va’da qildi. Shu bilan birga, kuch tuzilmalari ayrim namoyishchilar vaziyatdan tartibsizlik keltirib chiqarish uchun foydalanayotganini aytib, qat’iy choralar bilan tahdid qildi.
Ekspertlar fikri
Tennessi universiteti dotsenti Said Golkar noroziliklar nafaqat iqtisodiy muammolar, balki tizimli repressiyalar va mafkuraviy siyosat bilan ham bog‘liq ekanini ta’kidladi. Tahlilchi Ali Fathulla-Nejad esa Eron bir vaqtning o‘zida bir nechta chuqur inqirozlarni boshdan kechirayotganini qayd etdi.
AQSh bayonotlari
AQSh prezidenti Donald Tramp agar Eron hukumati tinch namoyishchilarni shafqatsizlarcha bostirsa, Qo‘shma Shtatlar ularga yordam berishini aytdi. AQSh Davlat departamenti noroziliklar hukumat siyosatidan norozilik ifodasi ekanini bildirib, Eronga bosim siyosati davom etishini ma’lum qildi.
Eronning javobi
Eron Oliy milliy xavfsizlik kengashi kotibi Ali Larijoniy AQShni ichki ishlarga aralashmaslikka chaqirib, bunday harakatlar butun mintaqa xavfsizligini izdan chiqarishini ta’kidladi.
Halok bo‘lganlar haqidagi xabarlar
Fars agentligi Lurdegon shahrida ikki kishi halok bo‘lganini xabar qildi. “Hengaw” huquqni himoya qilish guruhi esa xavfsizlik kuchlari namoyishchilarga qarata o‘q uzganini bildirdi. Isfahon, Azna va Kuhdasht shaharlarida ham qurbonlar borligi aytilmoqda.
Qurbonlar borasidagi bahslar
Inqilobiy gvardiya “Basij” a’zosi halok bo‘lganini bildirgan bo‘lsa, huquq faollari o‘ldirilgan shaxs namoyishchilar tarafida bo‘lganini ta’kidlamoqda. Bu ma’lumotlarni mustaqil tasdiqlash qiyin.
Ommaviy hibslar
Tasnim agentligi ma’lumotiga ko‘ra, Tehronda kamida 30 kishi hibsga olingan. Hibslar Alborz, Luriston, Chahormahal va Baxtiyoriy viloyatlarida ham amalga oshirilgan.
Iqtisodiy choralar va norozilik
1 yanvar kuni Tehron bozorlarida savdo yana to‘xtadi. Savdogarlar inflyatsiya va valyutaning keskin qadrsizlanishiga qarshi chiqishdi. Avvalroq rasmiylar valyutani denominatsiya qilish to‘g‘risida qaror chiqargan edi, biroq rasmiy kurs hammaga ham ochiq emas.
Muxolifat ovozi
2003 yilgi Nobel tinchlik mukofoti sovrindori Shirin Ebodiy zo‘ravonlik noroziliklarni yanada kuchaytirishini, chunki ko‘plab odamlarning endi yo‘qotadigan narsasi qolmaganini ta’kidladi.
Tarixiy kontekst
Joriy noroziliklar 2022 yil kuzida Mahsa Amini vafotidan keyin boshlangan “Ayol, hayot, ozodlik” harakatidan buyon hukumat uchun eng jiddiy sinov bo‘lishi mumkin.